Z cyklu #wadyzgryzu – tyłozgryz, tyłożuchwie

Zapraszam Was do cyklu wpisów o rodzajach wad zgryzu. Tyłozgryz jest jedną z najczęściej występujących wad zgryzu w naszej szerokości geograficznej. Stanowi ona ok. 45% wszystkich wad występujących w naszej populacji.

Czym jest tyłozgryz?

Wady zgryzu można podzielić ze względu na kierunek przestrzenny, w którym się rozwijają, na: poprzeczne, pionowe (góra–dół) lub strzałkowe (przednio–tylne). Tyłozgryz zalicza się do wad strzałkowych. Jest to wada, w której dolny łuk zębowy jest za bardzo cofnięty w stosunku do łuku górnego.

Tyłozgryz zębowy a problem szkieletowy

Tyłozgryz generalnie rozpatrywany jest w kategorii problemu zębowego, ale należy pamiętać, że bardzo często towarzyszy mu składowa szkieletowa. Oznacza to, że żuchwa może być nieprawidłowych rozmiarów lub w nieprawidłowej (cofniętej) pozycji w stosunku do szczęki. Zidentyfikowanie tego problemu jest bardzo ważnym elementem diagnostyki, bo determinuje dalsze postępowanie lecznicze.

Jak wygląda tyłozgryz w ustawieniu zębów?

Wracając do problemu zębowego, jakim jest tyłozgryz, obserwuje się często dwojakie ustawienie górnych siekaczy. Mogą one być wychylone lub przechylone do wnętrza jamy ustnej.

• Jeśli zęby przednie górne (siekacze) są wychylone, znajdują się znacznie przed zębami dolnymi i występuje tzw. szpara przednio–tylna.
• Jeśli szpary nie ma, siekacze górne są zazwyczaj przechylone.

Rodzaje tyłozgryzu

Tyłozgryz można podzielić na:

• tyłozgryz całkowity – gdy cały łuk zębowy dolny jest cofnięty w stosunku do górnego,
• tyłozgryz częściowy – gdy występuje szpara przednio-tylna, czyli przerwa między przednimi górnymi a dolnymi siekaczami; w tym przypadku nieprawidłowo ustawione są tylko zęby przednie, a zęby boczne są ustawione prawidłowo.

Najbardziej zaawansowaną formą tego rodzaju wady zgryzu jest retrogenia, czyli tyłożuchwie morfologiczne. To poważna szkieletowa wada zgryzu, w której dochodzi nie tylko do zahamowania doprzedniego wzrostu żuchwy, ale dodatkowo często występują też zmiany w jej budowie. Żuchwa jest za mała w stosunku do szczęki, a jej ruchy doprzednie mogą być ograniczone. Tak nasilona wada może się rozwijać na skutek upadku na brodę we wczesnym dzieciństwie i uszkodzenia w stawie skroniowo-żuchwowym (gdzie znajdują się główne ośrodki wzrostu żuchwy), ogólnoustrojowego zakażenia, które atakuje również stawy skroniowo-żuchwowe (np. w przebiegu sepsy) lub może być składową poważnych wad genetycznych (np. zespół Pierre-Robin’a).

Jak tyłozgryz objawia się w rysach twarzy?

W rysach twarzy tyłozgryz objawia się cofnięciem bródki, pogłębieniem bruzdy wargowo-bródkowej i wywinięciem wargi dolnej.

Objawy retrogenii są znacznie poważniejsze. U pacjenta w profilu żuchwa jest jeszcze bardziej cofnięta, bródka spłaszczona, a dolny odcinek twarzy – wydłużony. Pacjenci mają tzw. ptasi profil.

Jak powstaje tyłozgryz?

Czynniki powstawania tyłozgryzu/tyłożuchwia mogą być różne. Najczęściej są to czynniki środowiskowe, ale mogą być one również dziedziczne.

U dzieci tyłozgryz powstaje najczęściej na skutek czynników środowiskowych, czyli zaburzeń postawy jamy ustnej (oral posture) i funkcji oraz szkodliwych nawyków takich jak:

• przedłużone ssanie smoczka,
• ssanie palców i zasysanie wargi dolnej,
• długie i częste karmienie butelką,
• a przede wszystkim stale otwarta buzia i brak możliwości kształtowania się właściwej pozycji języka, to znaczy na podniebieniu (ustny tor oddychania).

Ustny tor oddychania powoduje, że język znajduje się w dolnej pozycji jamy ustnej zamiast wywierać lekki nacisk na podniebienie, co kształtuje prawidłowo szczękę. Z tego samego powodu żuchwa, rosnąc, wykonuje ruch do tyłu i do dołu zamiast do przodu, co predysponuje do rozwoju jej dotylnego ustawienia.

Leczenie tyłozgryzu

Postępowanie kliniczne musi być poprzedzone dokładną diagnostyką: analizą rysów twarzy pacjenta i jego uzębienia, wykonaniem modeli wycisków, zdjęć rentgenowskich, fotografii twarzy oraz przeprowadzeniem dokładnego wywiadu. Na tej podstawie ortodonta ocenia, jakie jest podłoże tej wady zgryzu.

W ustalaniu planu leczenia bardzo ważny jest również wiek pacjenta. Inaczej podchodzi się do leczenia pacjenta, u którego zakończył się już okres wzrostu, ponieważ modyfikacja i modelowanie wzrostu szczęki jest wtedy mocno ograniczone. U 6–7-letniego dziecka, które ma tyłozgryz i cały czas rośnie, leczenie będzie miało bardziej naturalny i łatwiejszy przebieg.

Leczenie u dzieci

U dzieci, u których najczęstszymi czynnikami wystąpienia tyłozgryzu są zaburzenia postawy i funkcji w zakresie jamy ustnej i/lub nieprawidłowe nawyki, leczenie zaczynamy przede wszystkim od wyeliminowania tych przyczyn. Powinno to być leczenie zespołowe. Mały pacjent, w zależności od potrzeby, powinien być pod opieką ortodonty, laryngologa, alergologa, logopedy, fizjoterapeuty, mioterapeuty itp. Należy ocenić, które czynności są zaburzone i skierować dziecko do odpowiednich specjalistów.

Aby leczenie było jak najbardziej efektywne, leczenie ortodontyczne powinno być składową całego postępowania. Rolą ortodoncji najczęściej jest w tym przypadku poszerzanie łuków zębowych, normalizacja postawy języka i nauka oddychania przez nos.

Leczenie u dorosłych

U dorosłych, u których ten rodzaj wady zgryzu jest już rozwinięty i utrwalony, postępujemy inaczej. Nie mamy już możliwości zapobiegania dalszemu rozwojowi tyłozgryzu i sterowania dalszym wzrostem szczęki i żuchwy. Możliwości leczenia są uzależnione od nasilenia tyłozgryzu i współwystępowania składowej szkieletowej.

Jeśli występuje duża dysproporcja między szczęką a żuchwą, która jest za mała i ustawiona za bardzo do tyłu, jedynym rozwiązaniem może być chirurgiczne leczenie ortognatyczne wspomagane leczeniem ortodontycznym aparatami.

Innym rodzajem postępowania jest usunięcie stałych, górnych zębów (najczęściej czwórek). Postępując zgodnie z tą metodą uzyskamy prawidłowe ustawienie zgryzu, ale niestety może mieć ono niekorzystny wpływ na wygląd twarzy i uśmiechu. Jest to tzw. kamuflaż ortodontyczny. Takie metody są nadal praktykowane i w klasycznej ortodoncji uznawane za prawidłowe, jednak osobiście nie jestem ich zwolenniczką. Usuwanie zdrowych zębów powoduje dodatkowo niepotrzebne zwężenie łuku zębowego, co ma negatywny wpływ na wygląd uśmiechu i zmniejszenie miejsca potrzebnego dla prawidłowej pozycji spoczynkowej języka.

Kolejną metodą leczenia dorosłych pacjentów z tyłozgryzem może być dystalizacja zębów. Polega ona na przesunięciu górnych bocznych zębów w tył, w celu dopasowania łuków zębowych do ich prawidłowej relacji.

Gdy wada spowodowana jest zbyt dotylnie ustawionym łukiem zębowym dolnym i/lub dotylnie ustawioną żuchwą, leczenie może polegać na jej wysunięciu.

Istnieje wiele metod leczenia tyłozgryzu, a każdy pacjent musi być traktowany indywidualnie. Nie ma jednoznacznej odpowiedzi, jak leczyć dziecko, a jak dorosłego. Wybór właściwego postępowania zależy od przyczyny powstania wady i wielu innych czynników. Niestety u dorosłych leczenie tyłozgryzu jest trudne i przy dużym nasileniu wady często może być kompromisowe.

Powyższy materiał ma charakter informacyjny i edukacyjny.
Nie stanowi porady medycznej ani indywidualnej rekomendacji terapeutycznej.
Każdy przypadek wymaga indywidualnej konsultacji z lekarzem oraz odpowiedniej diagnostyki.